Inleiding

Nationale volkstellingen behoren tot de meest elementaire informatiebronnen over de bevolking van een land. De tellingen bevatten een schat aan historische, demografische, sociaal-economische en culturele gegevens. Naast de omvang van de bevolking bevat de volkstelling doorgaans informatie over de structurele kenmerken van de bevolking van het land, zoals leeftijd, geslacht, burgerlijke staat, levensbeschouwing, huishoudenssituatie, beroepswerkzaamheid en nationaliteit. In diverse jaren is de volkstelling gecombineerd gehouden met een beroepstelling en een woningtelling.

De eerste algemene volkstelling in Nederland vond plaats in 1795 ten tijde van de Bataafse Republiek. Sedert 1829/1830 is er sprake van periodieke tellingen, die eens in de 10 jaar werden gehouden. De telling van 1940 werd in verband met Tweede Wereldoorlog uitgesteld tot 1947. Na de veertiende telling in 1971 is in Nederland geen volkstelling meer gehouden als gevolg van de toegenomen privacy-bewustheid (weigering tot medewerking) van de bevolking.

In totaal zijn in de laatste twee eeuwen een kleine 200 banden met ca. 42.500 bladzijden aan tabellen (en toelichtingen daarop) gepubliceerd. In de bibliotheek en het archief van het CBS bevinden zich daarnaast nog enkele honderdduizenden bladen met ongepubliceerd materiaal over de laatste drie Volkstellingen (1947, 1960 en 1971). Van de tellingen van 1960 en 1971 zijn ook digitale bestanden bewaard gebleven.

Omvang volkstellingen Aantal bladzijden en delen van alle gepubliceerde Volks-, Beroeps- en Woningtellingen 1795-1971 (incl. transparanten en lichtdrukken).

Van de Nederlandse Volkstellingen 1795-1971 is slechts een beperkt aantal exemplaren in Nederland aanwezig. Naast de bibliotheek van het CBS, beschikken ook de meeste universiteitsbibliotheken over een min of meer complete collectie. Veel van de gepubliceerde Volkstellingsboeken verkeren echter inmiddels in slechte staat [Doorn 2007].

Digitalisering

Een selectie van de te verwerken volkstellingsdelen 1795-1971 is gemaakt aan de hand van een vergelijking van de staat van conservering van de boeken in vijf bibliotheken. De digitalisering van de volkstellingen heeft sinds 1997 verspreid over een periode van zeven jaren plaatsgevonden in het kader van drie projecten. Het werk werd uitgevoerd door verschillende personen, instellingen en bedrijven, waarbij de aanpak niet steeds dezelfde was. Omdat er bovendien sprake is van verschillende soorten materiaal (tabellen, inleidende teksten, bijlagen en toelichtingen, lijsten, grafieken en kaarten, individuele basisbestanden) en zich ontwikkelende ideeën en mogelijkheden van digitale toegankelijkstelling, heeft niet alle informatie hetzelfde uiterlijk en dezelfde beschikbaarheid.

Parallel is gewerkt aan een historisch-geografisch informatiesysteem voor Nederland, dat het mogelijk maakt om de data van de volkstellingen te visualiseren op kaartmateriaal. Voor dat project zijn onder andere kaarten gedigitaliseerd met alle buurt- en wijkgrenzen (voor landelijk gebied ook buurtschappen, gehuchten, etc.) — Lees verder...

Eerste project

De digitalisering van de volkstellingen is in 1997 begonnen met de scanning van de ca. 200 banden met in totaal ruim 42.000 pagina’s, waarin de volkstellingen tussen 1795 en 1971 zijn gepubliceerd. Ook heeft toen de data-invoer plaatsgevonden van de volkstelling van 1899 (ca. 10.000 pagina’s; de inleiding is met optische tekenherkenning geconverteerd). De resultaten van dat eerste project werden gepubliceerd in 1999 op twee sets CD-ROM’s en op het Internet.

Tweede project

In het kader van een tweede project, dat uitgevoerd werd van januari 2002 tot maart 2004 is de digitale publicatie voorbereid van de tellingen van 1795, 1829, 1839, 1849, 1859, 1930, 1960 en 1971. Het materiaal van voor 1960 was voor een deel al eerder ingevoerd door het CBS en voor een deel is dat tijdens het project gebeurd. In totaal betrof het hier ook enkele duizenden pagina’s aan tabellen. Controle en correctie van de ingevoerde data was een belangrijk element van dit project. Maar ook werden de bewaard gebleven oorspronkelijke databestanden op individueel niveau van de volkstellingen van 1960 en 1971 digitaal gedocumenteerd.

Derde project

In het project Life Courses in Context tenslotte werden de resterende tellingen van 1869, 1879, 1889, 1909, 1919/20, 1947 en 1956 ingevoerd, deels door medewerkers van het NIWI en deels door data-entry bureaus (Service Profs en P2D). De tekstgedeelten van de tellingen zijn met behulp van optische tekenherkenning geconverteerd, evenals de cijfers over 1947 en 1956. De totale hoeveelheid geconverteerde pagina’s in dit laatste gedeelte bedroeg ongeveer 20.000 pagina’s. Het werk werd uitgevoerd tussen maart 2003 en november 2004.

Volkstelling 1930 De volkstelling van 1930, Amsterdam. Bron: Spaarnestad Photo.

Krotwoning Een woningtelling in Amsterdam, waarbij de gegevens werden vergeleken met die van de Burgerlijke Stand. Er werd ook geteld hoevéel mensen er in een huis woonden, zoals in deze krotwoning. Amsterdam, 1925. Bron: Spaarnestad Photo.

CartoonPrent door A. Kristians. Onderschrift: Schrijf op: "een vrouw en vier kinderen en maar één half brood." Bron: Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam.

(Klik op bovenstaande afbeeldingen voor een grotere versie)